O „Lalce” jest teraz głośno. Nowe adaptacje sprawiły, że Wokulski i Łęcka znowu pojawili się w rozmowach, tekstach, komentarzach. Wracamy do pytań, które wielu z nas pamięta jeszcze ze szkoły: czy Wokulski naprawdę kochał Izabelę? Czy ona była wyrachowana? Kto kogo skrzywdził? I czy ta historia w ogóle mogła skończyć się inaczej?
A ja, chyba trochę nieuchronnie, przesuwam tę opowieść na własny grunt.
Patrzę na nią z perspektywy psychoterapeuty i zaczynam się zastanawiać nie nad tym, kto miał rację, ale nad tym, co właściwie wydarza się między tymi dwojgiem ludzi. Bo kiedy przez wiele godzin w tygodniu słucha się w gabinecie historii o miłości, tęsknocie, odrzuceniu, zazdrości i rozstaniach, zaczyna się trochę inaczej czytać historie miłosne. Mniej interesuje mnie wtedy pytanie: „Czy oni do siebie pasowali?”. Bardziej: dlaczego właśnie ona stała się dla niego tak ważna?
Co Wokulski właściwie zobaczył w Izabeli? Ją samą, czy może coś, co miała dla niego reprezentować? Dlaczego jej miłość nabrała tak ogromnego znaczenia dla jego poczucia własnej wartości? I wreszcie: co dzieje się z człowiekiem, kiedy osoba, którą uczynił odpowiedzią za tak wiele swoich pragnień, mówi: nie?
Ale im dłużej myślę o tej historii, tym bardziej ciekawi mnie również drugi fotel. Ten, na którym usiadłaby Izabela.
Bo gdyby Wokulski i Łęcka naprawdę pojawili się w gabinecie, chciałabym przez chwilę odłożyć wszystkie nasze gotowe sądy na ich temat. Nie robić z niego romantycznego bohatera ani obsesyjnie zakochanego mężczyzny. Nie robić z niej zimnej, narcystycznej arystokratki.
Najpierw wchodzi Stanisław Wokulski.
I podejrzewam, że przez pierwszą część spotkania prawie wcale nie mówi o sobie. Mówi o niej.
„Zrobiłem dla niej wszystko”
Wyobrażam sobie Wokulskiego siedzącego naprzeciwko mnie. Prawdopodobnie długo nie mówiłby o sobie. Mówiłby o niej.
O tym, jaka jest niezwykła. Piękna. Inna niż wszystkie kobiety. O tym, ile dla niej zrobił. Jak bardzo zmienił swoje życie. Ile osiągnął.
A potem być może powiedziałby zdanie, które w różnych wersjach naprawdę można usłyszeć w gabinecie:
„Zrobiłem dla niej wszystko”.
Zaciekawiłoby mnie nie tylko to, co zrobił dla Izabeli, ale raczej:
Co to wszystko miało mu dać?
Bo Wokulski nie tylko zakochuje się w kobiecie. On buduje wokół niej ogromną konstrukcję psychiczną.
Izabela staje się obietnicą.
Jeśli mnie wybierze, będę kimś.
Jeśli mnie pokocha, zostanie potwierdzone, że naprawdę należę do świata, do którego przez całe życie próbowałem wejść.
Jeśli zdobędę ją być może wreszcie przestanę czuć, że jestem tym, który stoi pod drzwiami.
W psychoanalizie powiedzielibyśmy, że w miłości może pojawić się idealizacja. Druga osoba przestaje być wyłącznie osobą. Zaczyna nieść nasze fantazje, braki, tęsknoty i wyobrażenia o tym, kim moglibyśmy się stać dzięki jej miłości.
I wtedy utrata tej osoby boli podwójnie.
Tracę ciebie.
Ale tracę też siebie, którym miałem się stać przy tobie.
Czy Wokulski widzi Izabelę?
Wokulski obserwuje ją nieustannie. Myśli o niej. Próbuje przewidzieć jej reakcje. Organizuje wokół niej znaczną część swojego życia.
A jednak można zapytać: czy naprawdę ją widzi?
Czy widzi Izabelę ze wszystkimi jej ograniczeniami, próżnością, lękami, uwikłaniem w klasę społeczną, potrzebą podziwu i własnymi pragnieniami?
Czy raczej widzi kobietę, którą potrzebuje zobaczyć?
Psychoanalitycznie jest to interesujący moment.
Można przecież być kimś całkowicie pochłoniętym i jednocześnie mieć bardzo niewiele miejsca na jego rzeczywistą odrębność.
To paradoks, który czasami pojawia się także w gabinecie.
„Myślę o nim cały czas”.
„Zrobiłabym dla niej wszystko”.
„Nikt nigdy nie był dla mnie tak ważny”.
A kiedy zaczynamy powoli przyglądać się tej relacji, pojawia się inne pytanie:
Ile jest w tym spotkania z drugim człowiekiem, a ile spotkania z własną fantazją o nim?
To nie oznacza, że uczucie jest „nieprawdziwe”.
Przeciwnie. Może być niezwykle intensywne.
Tyle że intensywność uczucia nie zawsze oznacza zdolność zobaczenia drugiej osoby.
A potem do gabinetu wchodzi Izabela
I tutaj zrobiłabym coś, czego przez lata szkolnych interpretacji „Lalki” robiliśmy chyba zbyt rzadko.
Oddałabym jej fotel.
Nie chciałabym od razu diagnozować jej jako narcystycznej, niedojrzałej czy niezdolnej do miłości.
Chciałabym najpierw posłuchać. Jak wygląda świat z miejsca Izabeli Łęckiej?
Wyobrażam sobie kobietę wychowaną w świecie, w którym wartość człowieka jest nieustannie oglądana oczami innych.
Nazwisko. Pozycja. Pochodzenie. Wygląd. Małżeństwo. Opinie.
Można powiedzieć, że Izabela jest uprzywilejowana. I oczywiście jest.
Ale jednocześnie jest produktem świata, w którym kobieta sama również może stać się przedmiotem wymiany.
Ma być piękna. Pożądana. Odpowiednio wydana za mąż.
Ma przyciągać spojrzenia, ale sama niekoniecznie może swobodnie pragnąć.
To nadaje tytułowi „Lalka” jeszcze jedno możliwe znaczenie.
Bo może pytanie nie brzmi tylko: „Czy Izabela jest lalką?”.
Może warto zapytać: kto robi z niej lalkę?
Ojciec?
Salon?
Mężczyźni?
Wokulski?
A może ona sama nauczyła się funkcjonować w ten sposób, ponieważ właśnie taki sposób bycia zapewniał jej miejsce w świecie?
„Ale przecież on tak bardzo ją kocha”
I tutaj rozmowa mogła by się zrobić trudniejsza.
Bo miłość Wokulskiego jest ogromna.
Ale ogrom uczucia nie daje prawa do wzajemności.
To temat, który bardzo często komplikuje nasze myślenie o miłości.
Skoro tyle dałem, tyle zrobiłem, tyle poświęciłem, czy nie powinienem zostać pokochany?
Tymczasem psychiczna ekonomia miłości nie działa jak księgowość.
Możemy dać komuś bardzo dużo i nadal nie zostać wybrani.
Możemy również otrzymać od kogoś bardzo dużo i nadal go nie kochać.
Dla osoby przeżywającej odrzucenie jest to niezwykle bolesne, ponieważ łatwo wtedy pomyśleć:
„Skoro zrobiłem wszystko i nadal mnie nie chce, to znaczy, że ze mną musi być coś nie tak”.
Tutaj najbardziej chciałabym zatrzymać Wokulskiego.
Nie przy Izabeli.
Przy nim samym.
Kim byłby Wokulski, gdyby przestał zdobywać Izabelę?
To chyba pytanie, które zadałabym mu w gabinecie.
Bo Wokulski potrafi działać.
Potrafi zarabiać pieniądze, podejmować ryzyko, zmieniać swoją pozycję, przekraczać granice klasowe.
Ale można odnieść wrażenie, że cały ten ruch stopniowo podporządkowuje jednemu celowi.
Być godnym jej miłości.
A pod tym wszystkim mogłoby znajdować się bardzo kruche pytanie:
Czy jestem wystarczający taki, jaki jestem?
Być może dlatego pogarda Izabeli jest dla niego tak niszcząca.
Nie jest wyłącznie odrzuceniem przez kobietę.
Uderza dokładnie w miejsce, które prawdopodobnie bolało wcześniej: wstyd pochodzenia, poczucie bycia kimś „spoza”, potrzebę udowodnienia własnej wartości.
W języku psychoanalitycznym moglibyśmy mówić o zranieniu narcystycznym.
Nie chodzi tutaj o potoczne określenie „narcyza”.
Chodzi o moment, w którym wydarzenie w relacji narusza coś fundamentalnego w naszym poczuciu własnej wartości.
Dlatego niektóre rozstania bolą tak niewspółmiernie mocno.
Nie rozpada się tylko związek.
Rozpada się odpowiedź na pytanie: kim jestem?
A gdyby przyszli razem?
To byłaby zapewne trudna sesja.
Wokulski mówiłby o swoim cierpieniu.
Izabela mogłaby czuć, że jego cierpienie staje się kolejnym oczekiwaniem wobec niej.
On chciałby usłyszeć:
„Doceniam wszystko, co dla mnie zrobiłeś”.
Ona być może chciałaby powiedzieć:
„Ale ja cię o to wszystko nie prosiłam”.
Bo być może dopiero wtedy można byłoby zobaczyć, że przez cały czas oboje uczestniczyli w relacji, w której drugiej osobie przydzielono określoną rolę.
Dla Wokulskiego Izabela ma być tą, która potwierdzi jego wartość.
Dla Izabeli Wokulski może być kimś, kto narusza granice świata, na którym opierała swoją tożsamość, a zarazem kimś użytecznym, fascynującym i niepokojącym.
Każde z nich czegoś potrzebuje.
Ale potrzeba drugiego człowieka nie jest jeszcze tym samym co spotkanie z nim.
Być może właśnie dlatego „Lalka” nadal nas porusza
Bo pod kostiumem XIX wieku kryje się coś bardzo współczesnego.
Idealizujemy.
Pragniemy być wybrani.
Próbujemy zasłużyć na miłość.
Myślimy czasem, że jeśli staniemy się wystarczająco piękni, interesujący, bogaci, potrzebni albo odnoszący sukcesy, ktoś wreszcie da nam to, czego od dawna nam brakuje.
A potem spotykamy drugiego człowieka.
I okazuje się, że on ma własne pragnienia.
Własne ograniczenia.
Własną historię.
Może nas nie wybrać.
Może nie być tym, kim chcieliśmy, żeby był.
I być może właśnie tutaj zaczyna się najtrudniejsza część miłości:
zobaczyć drugiego człowieka nie takim, jakiego potrzebujemy, ale takim, jaki jest.
Gdyby więc Wokulski rzeczywiście pojawił się w moim gabinecie, nie próbowałabym przede wszystkim pomóc mu zdobyć Izabeli ani o niej zapomnieć.
Byłabym ciekawa, co pozostanie, kiedy powoli odsuniemy ją z centrum jego opowieści.
Kim jest Stanisław Wokulski, kiedy nie musi już nikomu udowadniać, że zasługuje na miłość?
A gdyby na fotelu naprzeciwko usiadła Izabela, chciałabym usłyszeć jej historię poza spojrzeniem Wokulskiego.
Kim jest, kiedy przez chwilę nie musi być piękna, podziwiana, pożądana ani odpowiednio wydana za mąż?
Być może dopiero wtedy oboje mogliby spotkać się naprawdę.
Nie Wokulski ze swoją idealną Izabelą.
Nie Izabela z człowiekiem, którego wartość wyznacza jego pochodzenie i pozycja.
Tylko dwoje odrębnych ludzi.
A psychoanaliza powiedziałaby nam zapewne, że właśnie to jest jednocześnie najtrudniejsze i najbardziej dojrzałe w miłości:
pozwolić drugiemu przestać być postacią z naszej własnej opowieści.