Kiedy myślimy o psychoterapii, często wyobrażamy sobie dwie osoby siedzące naprzeciwko siebie i rozmawiające. Jedna opowiada o swoim życiu, trudnościach, relacjach, dzieciństwie. Druga słucha, czasem coś mówi, czasem zadaje pytanie.
Ale z perspektywy psychoanalitycznej terapia jest czymś więcej niż rozmową. Ważne jest nie tylko to, o czym rozmawiamy, ale także to, co zaczyna dziać się między nami.
I właśnie ten obszar pomiędzy pacjentem a terapeutą nazywam przestrzenią terapeutyczną.
Nie jest to oczywiście przestrzeń w dosłownym znaczeniu. Gabinet, dwa fotele, stała godzina spotkań czy zamknięte drzwi mają znaczenie, ale tworzą przede wszystkim ramę. Wewnątrz niej może powstać coś znacznie mniej uchwytnego: miejsce, w którym można zacząć zauważać własne uczucia, myśli, fantazje, lęki, pragnienia, a także to, co do tej pory trudno było nazwać.
Miejsce, w którym nie trzeba od razu wiedzieć
Myślę, że to jedna z ważniejszych rzeczy w terapii.
Nie zawsze wiemy, dlaczego jest nam źle. Nie zawsze potrafimy powiedzieć, dlaczego jakaś sytuacja tak bardzo nas poruszyła. Czasami mówimy: „Przecież nic takiego się nie wydarzyło”, a jednak czujemy smutek, napięcie albo złość.
Czasem również przychodzimy na sesję i po prostu milczymy.
W codziennym życiu szybko próbujemy takie miejsca zapełnić. Szukamy rozwiązania, rady, wyjaśnienia. Chcemy „coś z tym zrobić”. W terapii psychoanalitycznej możemy przez chwilę tego nie robić.
Możemy pobyć przy pytaniu: co się ze mną teraz dzieje?
Donald Winnicott pisał o przestrzeni potencjalnej – obszarze pomiędzy naszym światem wewnętrznym a rzeczywistością zewnętrzną. To właśnie tam możliwa jest zabawa, twórczość, wyobraźnia, ale także psychoterapia.
Bardzo lubię tę myśl, ponieważ terapia rzeczywiście potrzebuje miejsca, w którym nie wszystko musi być od razu jednoznaczne. Można coś poczuć, wyobrazić sobie, powiedzieć, wycofać się z tego, spojrzeć na to z innej strony. Można sprawdzać, co jest moje, co pochodzi z przeszłości, a co wydarza się właśnie teraz.
Czasami ważniejsze od opowieści jest to, co dzieje się w gabinecie
Wyobraźmy sobie osobę, która mówi:
„Właściwie przez całe życie mam poczucie, że dla innych nie jestem szczególnie ważna”.
Opowiada o partnerach, którzy byli emocjonalnie nieobecni. O rodzicach, którzy mieli dla niej mało czasu. O przyjaźniach, w których zawsze bardziej troszczyła się o innych niż oni o nią.
Możemy długo rozmawiać o tych doświadczeniach.
Ale pewnego dnia terapeuta spóźnia się kilka minut.
Pacjent mówi:
„Spokojnie, nic się nie stało”.
A jednak coś się zmienia. Milknie. Odpowiada zdawkowo. Wydaje się bardziej oddalony.
I właśnie wtedy historia, o której dotąd rozmawialiśmy, zaczyna wydarzać się między nami.
Być może te kilka minut zostało przeżyte jako: „Znowu nie jestem ważny”. Być może pojawiła się złość, której trudno doświadczyć, ponieważ kiedyś złość mogła zagrażać relacji. Być może bezpieczniej jest powiedzieć „nic się nie stało” i emocjonalnie się wycofać.
Terapeuta nie musi od razu wiedzieć, która z tych możliwości jest prawdziwa. Ważniejsze jest, żeby wspólnie móc się temu przyjrzeć.
To właśnie Freud opisywał, mówiąc o przeniesieniu. Nasze wcześniejsze doświadczenia relacyjne nie pozostają wyłącznie wspomnieniami. W pewien sposób nosimy je ze sobą i nieświadomie odtwarzamy w kolejnych relacjach – również w relacji z terapeutą.
Dlatego terapia daje możliwość nie tylko opowiadania o własnych wzorcach, ale czasem również zobaczenia ich wtedy, kiedy właśnie się pojawiają.
Kiedy ktoś pomaga nam pomieścić to, czego sami jeszcze nie potrafimy
Jest jeszcze jedna koncepcja, która jest mi szczególnie bliska. Wilfred Bion pisał o pomieszczaniu – o zdolności przyjęcia doświadczenia emocjonalnego, które dla drugiej osoby jest jeszcze zbyt trudne, chaotyczne albo niezrozumiałe.
Czasami pacjent nie przychodzi z gotową historią.
Przychodzi z napięciem.
Ze złością, której nie rozumie.
Z lękiem, który wydaje się nie mieć przyczyny.
Z poczuciem pustki.
Albo z czymś, czego jeszcze w ogóle nie da się nazwać.
Rolą terapeuty nie zawsze jest wtedy znalezienie odpowiedzi. Czasem ważniejsze jest, żeby przez jakiś czas wytrzymać razem z pacjentem to, czego on sam jeszcze nie potrafi pomieścić. Nie uciekać od tego, nie uspokajać zbyt szybko, nie tłumaczyć na siłę.
Z czasem coś, co wcześniej było tylko napięciem w ciele albo niezrozumiałym lękiem, może stać się uczuciem. Uczucie może dostać nazwę. A kiedy można już o czymś myśleć i mówić, nie trzeba tego wyłącznie przeżywać.
Coś powstaje również pomiędzy nami
Thomas Ogden pisze o czymś, co nazywa analitycznym trzecim. To trudne pojęcie, ale można je rozumieć bardzo po ludzku.
Kiedy spotykają się dwie osoby, powstaje coś, czego żadna z nich nie tworzy sama.
Jest pacjent ze swoją historią i swoim sposobem przeżywania świata. Jest terapeuta ze swoją wrażliwością i sposobem słuchania. Ale jest jeszcze relacja między nimi.
Czasem nagle w gabinecie pojawia się ciężka cisza. Czasem terapeuta zauważa, że trudno mu się skupić. Innym razem ma poczucie ogromnej bezradności albo dystansu. Nie oznacza to automatycznie, że każde odczucie terapeuty „mówi coś o pacjencie”. Może jednak stać się materiałem do myślenia o tym, co właśnie wydarza się w relacji.
I to jest dla mnie jedna z najbardziej fascynujących części pracy terapeutycznej.
Dlaczego ta przestrzeń jest tak ważna?
Ponieważ nie wszystko można zmienić poprzez samo zrozumienie.
Można bardzo dobrze wiedzieć, że boję się odrzucenia, a mimo to wciąż wycofywać się z relacji, zanim ktoś zdąży się do mnie zbliżyć.
Można rozumieć, że trudno mi stawiać granice, a jednak nadal automatycznie mówić „tak”, kiedy chciałbym powiedzieć „nie”.
Można wiedzieć, skąd bierze się przekonanie, że trzeba zasłużyć na czyjąś miłość, i nadal całym sobą tak właśnie przeżywać bliskość.
Terapia daje możliwość, żeby te wzorce nie tylko zrozumieć, ale również doświadczyć ich w relacji i zacząć przeżywać je inaczej.
Dlatego przestrzeń terapeutyczna potrzebuje czasu, regularności i bezpieczeństwa. Potrzebuje też granic. Stała pora spotkań, poufność czy zasady kontaktu nie są jedynie organizacją terapii. Tworzą ramę, dzięki której można pozwolić sobie na większą swobodę psychiczną.
Dla mnie przestrzeń psychoanalityczna jest więc przede wszystkim miejscem, w którym nie trzeba od razu mieć odpowiedzi.
Można przynieść coś niejasnego. Można przez chwilę nie wiedzieć. Można zauważyć, że między mną a drugą osobą wydarza się coś znajomego. Można wspólnie próbować to nazwać i zrozumieć.
A czasem właśnie wtedy, gdy pojawia się przestrzeń na to, czego wcześniej nie można było poczuć, powiedzieć albo pomyśleć, zaczyna być możliwa zmiana.